Chiều hôm ấy tôi đang ngồi trên ghế đá công viên thì một ông lão đi ngang, vô tình đánh rơi ví. Tôi nhặt lên, gọi theo. Ông quay lại, cảm ơn rối rít. Khi mở ví kiểm tra, một tấm ảnh cũ bị kẹt ở khe, rơi ra ngoài. Tôi cúi nhặt giúp. Và cả người tôi như đông cứng.

Bức ảnh đen trắng, góc đã sờn. Người phụ nữ trong ảnh còn rất trẻ, ngồi trên bậc thềm gạch, tay ôm một đứa bé. Nụ cười rất nhẹ. Khuôn mặt ấy… chính là mẹ tôi thời trẻ. Tôi nhận ra ngay dù ảnh đã ố vàng. Đôi mắt, dáng ngồi, cả cách bà nghiêng đầu – không thể nhầm được.

Ông lão thấy tôi sững sờ, hỏi: “Cháu nhận ra người trong ảnh sao?” Tôi gật đầu, giọng nghẹn: “Đây là mẹ cháu.” Ông lão cũng sững lại. Ông cầm ảnh, nhìn rất lâu, rồi khẽ nói: “Ông giữ tấm ảnh này hơn bốn mươi năm rồi. Ông không biết tên chị ấy. Chỉ biết năm ấy ông từng giúp một người phụ nữ vừa sinh con trong hoàn cảnh rất khó. Chị ấy đưa tấm ảnh này cho ông trước khi rời đi, bảo ‘giữ làm kỷ niệm’. Rồi biến mất.”

Tôi ngồi xuống ghế, chân bỗng mềm. Mẹ tôi mất đã mười năm. Bà ít khi kể về quá khứ. Tôi chỉ biết bà sinh tôi khi còn rất trẻ, và ông ngoại mất sớm. Không ai trong nhà từng nhắc đến một người đàn ông lạ từng xuất hiện năm ấy. Vậy mà giờ đây, tấm ảnh của mẹ lại nằm trong ví một người hoàn toàn xa lạ suốt bốn thập kỷ.

Ông lão kể thêm: năm ấy ông chỉ là người đi đường, thấy mẹ tôi ngồi bên vệ đường với đứa bé sơ sinh, nên đưa mẹ về quán nhỏ cho nghỉ. Mẹ tôi ở lại vài ngày rồi đi, chỉ để lại tấm ảnh và một câu cảm ơn. Ông giữ ảnh như giữ một lời nhắc về lần mình từng giúp người. Không ngờ hôm nay lại đặt nó vào đúng tay đứa trẻ trong ảnh.

Tôi cầm bức ảnh bằng hai tay. Mặt mẹ tôi năm xưa nhìn lên, nụ cười vừa yếu vừa kiên cường. Tôi tưởng tượng bà lúc ấy – còn rất trẻ, vừa sinh con, đang tuyệt vọng đến mức phải nhận sự giúp đỡ từ người lạ. Rồi bà đã đứng dậy, ôm tôi đi tiếp, và không bao giờ kể lại.

Ông lão đưa ảnh cho tôi: “Giờ nó nên trở về đúng chỗ.” Tôi nhận lấy, cảm ơn ông nhiều lần. Ông chỉ cười nhẹ, vỗ vai tôi rồi đi. Tôi ngồi lại rất lâu trên ghế đá, ôm bức ảnh vào ngực. Nước mắt cứ thế rơi. Không phải vì đau đớn. Mà vì được chạm vào một phần đời của mẹ mà tôi chưa từng biết – phần đời bà từng yếu đuối, từng được người lạ giúp đỡ, rồi lặng lẽ đi tiếp để nuôi tôi khôn lớn.

Đêm ấy tôi đặt bức ảnh lên bàn thờ, bên cạnh di ảnh mẹ. Tôi thắp hương, khẽ nói: “Mẹ ơi, con đã tìm thấy mẹ năm xưa.” Khói hương bay lên. Tôi ngồi im trong bóng tối, cảm giác như mẹ đang nhìn tôi từ tấm ảnh cũ – vẫn là nụ cười nhẹ nhàng ấy, vẫn là người phụ nữ từng ôm tôi thật chặt rồi bước đi trong đêm, không một lời than van.